कॉक्रोच जनता पार्टीच्या मोहिमेआड कोणाचा अजेंडा?

सोशल मीडियावर अवघ्या काही दिवसांत लाखो तरुणांचे लक्ष वेधून घेणाऱ्या आणि सदस्यसंख्या झपाट्याने वाढत असल्याचा दावा करणाऱ्या ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’च्या डिजिटल मोहिमेकडे आता केवळ एक विनोदी, व्यंगात्मक किंवा व्यवस्थाविरोधी अभिव्यक्ती म्हणून पाहणे पुरेसे राहिलेले नाही. कारण या मोहिमेच्या समर्थनार्थ आणि प्रचारासाठी काही विशिष्ट विचारसरणीशी संबंधित व्यक्ती व गट सक्रिय झाल्याचे चित्र सोशल मीडियावर दिसून येत आहे. विशेषतः स्वतःला परिवर्तनवादी, क्रांतिकारी किंवा व्यवस्थाविरोधी म्हणवून घेणाऱ्या काही घटकांनी या मोहिमेला दिलेला उघड पाठिंबा अनेक प्रश्न निर्माण करणारा आहे. ‘युनायटेड फ्रंट’ची पार्श्वभूमी देशातील नक्षलवादी चळवळीचा इतिहास पाहिला, तर जंगलातील सशस्त्र लढ्याबरोबरच शहरांमध्ये वैचारिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक स्तरावर प्रभाव निर्माण करण्यासाठी ‘युनायटेड फ्रंट’ किंवा तथाकथित शहरी नेटवर्कचा वापर करण्यात आल्याचे विविध तपास यंत्रणांनी वेळोवेळी नमूद केले आहे. या नेटवर्कचे काम थेट शस्त्र हाती घेणे नसून, समाजातील असंतोष, बेरोजगारी, अन्याय, विषमता आणि शासनाविषयीचा रोष यांना संघटित स्वरूप देणे, तरुणांना प्रभावित करणे आणि विद्यमान व्यवस्थाविरोधात वातावरण तयार करणे असे मानले जाते. आजच्या डिजिटल युगात हीच पद्धत नव्या स्वरूपात वापरण्याचा प्रयत्न होत असल्याची शंका व्यक्त केली जात आहे. कॉक्रोच जनता पार्टीच्या सोशल मीडिया मोहिमेत अनेक ठिकाणी व्यवस्थेविषयीची नाराजी, राजकीय नेतृत्वाविषयीचा अविश्वास आणि पारंपरिक संस्थांविषयीची चीड यांचे आक्रमक चित्रण केले जाते. टीका आणि अस्थिरता यांतील फरक लोकशाहीत सत्ताधाऱ्यांवर टीका करणे किंवा व्यवस्थेतील त्रुटींवर भाष्य करणे हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार आहे. मात्र जेव्हा ही टीका केवळ असंतोष निर्माण करण्यापुरती मर्यादित राहत नाही आणि व्यवस्थाविरोधात संघर्ष, संघर्षातून अस्थिरता आणि अस्थिरतेतून क्रांती अशा दिशेने वळवण्याचा प्रयत्न दिसू लागतो, तेव्हा त्यामागील हेतूंची तपासणी करणे आवश्यक ठरते. ‘जेन झी’ आणि सोशल मीडिया विशेषतः ‘जेन झी’ म्हणजेच नव्या पिढीतील तरुणांवर या मोहिमेचा प्रभाव पडत असल्याचे स्पष्ट दिसते. सोशल मीडिया हे त्यांचे प्रमुख माध्यम असल्याने मीम्स, व्हिडिओ, व्यंगचित्रे आणि भावनिक संदेशांच्या माध्यमातून त्यांच्या मनावर प्रभाव टाकणे अधिक सोपे झाले आहे. या पिढीतील मोठा वर्ग बेरोजगारी, वाढती स्पर्धा, आर्थिक असुरक्षितता आणि सामाजिक बदलांमुळे आधीच अस्वस्थ आहे. अशा वातावरणात व्यवस्थाविरोधी संदेशांना प्रतिसाद मिळणे स्वाभाविक आहे. याच मानसिकतेचा फायदा घेऊन काही विचारधारात्मक गट तरुणांना अधिक आक्रमक भूमिकेकडे ढकलण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे दिसून येते. सोशल मीडियावरील अनेक पोस्ट आणि चर्चांमध्ये तरुणांनी रस्त्यावर उतरले पाहिजे, पारंपरिक राजकीय प्रक्रियांवर विश्वास ठेवू नये, थेट संघर्षातूनच बदल घडवता येतो अशा स्वरूपाचे संदेश सातत्याने पुढे रेटले जात आहेत. हे संदेश आणि शहरी नक्षलवादाशी संबंधित म्हणून पूर्वी चर्चेत आलेल्या काही व्यक्तींची सक्रियता यामध्ये साधर्म्य असल्याचे निरीक्षण काही अभ्यासक व्यक्त करतात. जंगलातील नक्षलवादी चळवळीला सुरक्षा दलांच्या कारवायांमुळे आणि स्थानिक जनाधार घटल्यामुळे मोठा फटका बसला आहे. परिणामी संघर्षाचा केंद्रबिंदू शहरांकडे आणि विशेषतः डिजिटल विश्वाकडे वळवण्याचा प्रयत्न होत असल्याची चर्चा नवीन नाही. लोकप्रियतेचा लाभ कोणाला? कॉक्रोच जनता पार्टी ही स्वतःला व्यवस्था बदलाचा पर्याय म्हणून सादर करत असली, तरी तिच्या प्रचाराचा लाभ कोणाला होतो आणि तिच्या संदेशांचा वापर कोणत्या घटकांकडून केला जातो, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. कोणतीही सामाजिक किंवा राजकीय चळवळ लोकप्रिय होताच विविध हितसंबंधी गट तिच्यावर स्वार होण्याचा प्रयत्न करतात. येथेही तशीच परिस्थिती दिसून येत असल्याची शक्यता नाकारता येत नाही. असंतोषाला दिशा देण्याच्या नावाखाली जर तरुणांना लोकशाही प्रक्रियेपासून दूर नेले जात असेल, तर तो केवळ राजकीय प्रश्न राहत नाही; तो राष्ट्रीय आणि सामाजिक स्थैर्याशी संबंधित विषय बनतो. चिकित्सक दृष्टीची गरज याच कारणामुळे सोशल मीडियावरील कोणतीही मोहीम, ती कितीही आकर्षक किंवा लोकप्रिय असली तरी तिच्या पाठीमागील वैचारिक प्रवाह, तिला मिळणारे समर्थन आणि तिच्या माध्यमातून प्रसारित होणारे संदेश यांचे चिकित्सक मूल्यमापन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः तरुणांनी भावनिक घोषणांपेक्षा तथ्यांवर आधारित विचार करणे आणि कोणत्याही डिजिटल मोहिमेमागील हेतू समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. इतिहास सांगतो की असंतोष हे परिवर्तनाचे साधन असू शकते, परंतु त्याचा वापर कोण आणि कोणत्या उद्देशाने करतो, यावर त्या परिवर्तनाचे स्वरूप अवलंबून असते. या मोहिमेच्या समर्थनार्थ सक्रिय झालेल्या काही व्यक्ती, पेजेस आणि विचारप्रवाहांचा मागोवा घेतला असता त्यांचे कथित शहरी नक्षलवादी किंवा ‘युनायटेड फ्रंट’शी संबंधित विचारांशी साधर्म्य आढळून येत असल्याची चर्चा विविध स्तरांवर सुरू आहे. त्यामुळे ही केवळ उत्स्फूर्त तरुणांची सोशल मीडिया चळवळ आहे की तिच्या माध्यमातून व्यवस्थाविरोधी वैचारिक अजेंडा पुढे रेटण्याचा प्रयत्न होत आहे, हा प्रश्न उपस्थित होणे स्वाभाविक आहे. जंगलातील सशस्त्र चळवळीचा प्रभाव कमी झाल्यानंतर शहरी असंतोष, सामाजिक विषमता आणि तरुणांमधील नाराजी यांचा आधार घेत नव्या माध्यमांतून प्रभाव निर्माण करणे ही अर्बन नक्षलवादी रणनीतीचा भाग असल्याचे अनेकदा नमूद करण्यात आले आहे. अशा परिस्थितीत कॉक्रोच जनता पार्टीच्या प्रचाराला मिळत असलेल्या काही विशिष्ट विचारधारात्मक समर्थनाकडे केवळ योगायोग म्हणून पाहणे कठीण ठरते. त्यामुळे कॉक्रोच जनता पार्टी ही फक्त सोशल मीडियावरील व्यंगात्मक किंवा व्यवस्थाविरोधी अभिव्यक्ती आहे, असे मानणे धोकादायक ठरू शकते. तिच्या वाढत्या लोकप्रियतेच्या आडून शहरी नक्षलवादी विचारसरणीला नव्या पिढीत प्रवेश मिळवून देण्याचा प्रयत्न होत आहे काय, याची गंभीर छाननी होणे आवश्यक आहे. लोकशाही व्यवस्थेतील त्रुटींवर टीका करणे आणि परिवर्तनाची मागणी करणे हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार असला तरी त्या असंतोषाचा वापर व्यवस्थाविरोधी संघर्ष आणि अस्थिरतेसाठी केला जात असेल, तर त्यामागील शक्ती आणि त्यांचे उद्देश समजून घेणे समाजासाठी तितकेच महत्त्वाचे ठरते. आजचा प्रश्न कॉक्रोच जनता पार्टीचा नसून, तिच्या माध्यमातून कोणता विचारप्रवाह आणि कोणता राजकीय हेतू पुढे आणला जात आहे, हा आहे. संजयसिंह ठाकूर, नक्षलविषयक अभ्यासक, नागपूर (‘विशेष’, लोकशाही वार्ता, ४ जून २०२६) संपादकीय टीप: लेखातील कॉक्रोच जनता पार्टी आणि शहरी नक्षलवादी नेटवर्क यांच्यातील संबंधाबाबतची विधाने लेखकाचे निरीक्षण आणि मत आहेत, पुराव्यांसह सिद्ध झालेली तथ्ये नव्हेत. लेखातच "चर्चा सुरू आहे", "शक्यता नाकारता येत नाही" अशी भाषा आहे. प्रकाशित करताना हे स्पष्ट ठेवणे योग्य ठरेल.