लाईक्सची क्रांती, रस्त्यावर शून्यता!

डिजिटल युगात राजकारणाचे स्वरूप पूर्णपणे बदलून टाकले आहे. एकेकाळी राजकीय चळवळ उभी करण्यासाठी वर्षानुवर्षे जनसंपर्क, संघटन बांधणी आणि वैचारिक संघर्ष करावा लागत असे. आज मात्र काही महिन्यांत, कधी काही आठवड्यांत, तर कधी काही दिवसांत सोशल मीडियाच्या माध्यमातून लाखो लोकांपर्यंत पोहोचणे शक्य झाले आहे. फेसबुक, एक्स, इन्स्टाग्राम, युट्यूब आणि इतर माध्यमांवर निर्माण होणाऱ्या आभासी लोकप्रियतेने राजकीय प्रयोगांना जन्म दिला आहे. परंतु या लोकप्रियतेचे रूपांतर प्रत्यक्ष जनआंदोलनात किंवा राजकीय शक्तीमध्ये होईल का, याची कोणतीही हमी नसते. अलीकडे चर्चेत आलेल्या ‘कॉक्रोच जनता पार्टी’ या व्यंगात्मक सोशल मीडियावर आधारित प्रयोगाकडे पाहताना ही वस्तुस्थिती पुन्हा एकदा अधोरेखित होते. व्यंगातून राजकीय प्रयोग कॉक्रोच जनता पार्टी हा मूलतः सोशल मीडियावर जन्मलेला एक राजकीय व्यंगाचा प्रयोग होता. पारंपरिक पक्षव्यवस्थेवर टीका, व्यवस्थाविरोधी रोष आणि युवकांमधील असंतोष यांना अभिव्यक्ती देण्याचे माध्यम म्हणून तो पुढे आला. अनेक तरुणांनी या संकल्पनेला प्रतिसाद दिला, आणि हजारो-लाखो लाईक्स, फॉलोअर्स आणि शेअर्सच्या माध्यमातून या प्रयोगाची चर्चा देशभर पसरली. परंतु सोशल मीडियावरील लोकप्रियता आणि प्रत्यक्ष जनाधार यामधील अंतर किती मोठे असते, याचा अनुभव या प्रकरणात स्पष्टपणे दिसून आला. आज सोशल मीडियाने निर्माण केलेली लोकप्रियता अनेकदा भ्रामक ठरते. एखाद्या पोस्टला लाखो व्ह्यूज मिळणे किंवा एखाद्या पेजला हजारो फॉलोअर्स असणे म्हणजे त्यामागे तितकाच मजबूत जनाधार आहे, असे मानता येत नाही. अनेकदा लोक एखाद्या गोष्टीकडे मनोरंजन, कुतूहल किंवा निषेधाच्या भावनेतून आकर्षित होतात. मात्र प्रत्यक्ष मैदानात उतरून सहभाग घेण्याची वेळ आल्यावर हीच गर्दी अदृश्य होते. फुगा फुटला चिकित्सक नजरेने पाहण्याची गरज आहे. सोशल मीडियावर निर्माण झालेला आवाज आणि रस्त्यावरील वास्तव यांतील अंतर या प्रकरणातून समोर आले. दिल्लीतील जंतर-मंतर येथे आयोजित करण्यात आलेल्या आंदोलनाकडून मोठ्या अपेक्षा निर्माण करण्यात आल्या होत्या. सोशल मीडियाच्या प्रचारामुळे या आंदोलनाचे चित्र जणू काही प्रचंड जनसमर्थन लाभलेल्या मोहिमेसारखे उभे करण्यात आले. परंतु प्रत्यक्षात अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही. यामुळे आभासी लोकप्रियतेची मर्यादा पुन्हा एकदा स्पष्ट झाली. सोशल मीडियावरील ट्रेंड आणि प्रत्यक्ष रस्त्यावर उतरलेली जनता यामधील फरक अनेकांना नव्याने समजला. दोन गोष्टींचे भान प्रशासन आणि कायदा-सुव्यवस्था यंत्रणेसाठी एक महत्त्वाचा धडा यातून मिळतो. लोकशाही व्यवस्थेत आंदोलनाचा अधिकार प्रत्येकाला आहे. मात्र आंदोलनाच्या नावाखाली संघर्षाची किंवा अराजकतेचे वातावरण निर्माण होऊ नये, याची जबाबदारी प्रशासनावर असते. त्याचबरोबर आंदोलनकर्त्यांचा आदर राखणेही तितकेच आवश्यक असते. या दोन्ही गोष्टींमध्ये समतोल राखण्यात प्रशासन यशस्वी ठरल्यास तणावाची परिस्थिती टाळता येते. या संपूर्ण घडामोडीतील सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे तरुणांचा असंतोष. देशातील मोठा युवक वर्ग रोजगार, शिक्षण, स्पर्धा परीक्षा, महागाई आणि भविष्याच्या अनिश्चिततेमुळे चिंताग्रस्त आहे. त्यामुळे कोणतीही नवीन आणि आक्रमक वाटणारी चळवळ त्यांचे लक्ष वेधून घेते आणि भावनांना वेग देते. परंतु अशा परिस्थितीत तरुणांनी केवळ भावनिक आवाहनांच्या प्रभावाखाली न जाता संबंधित चळवळीची वैचारिक भूमिका, उद्दिष्टे, नेतृत्व आणि कार्यपद्धती यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. विरोध आणि आंदोलन यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. परंतु केवळ व्यवस्थाविरोधी भूमिका हा पर्याय नसतो. पर्याय म्हणून काय मांडले जात आहे, कोणती धोरणे सुचवली जात आहेत आणि त्या धोरणांची अंमलबजावणी कशी होणार, याची उत्तरे देण्याची जबाबदारी कोणत्याही चळवळीवर असते. या कसोटीवर टिकण्यासाठी ठोस कार्यक्रम, स्पष्ट धोरणात्मक चौकट आणि अनुभवी नेतृत्व आवश्यक असते. अन्यथा आंदोलन हे क्षणिक चर्चेचा विषय बनून राहते. आभासी जगातील मर्यादा अनेक सोशल मीडिया आधारित मोहिमा अपुऱ्या पडताना दिसतात. ही कथा केवळ एका व्यंगात्मक संघटनेची नाही. ती डिजिटल युगातील राजकारणाच्या बदलत्या स्वरूपाची कथा आहे. ही कथा सांगते की लाईक्स म्हणजे मतदार नसतात, फॉलोअर्स म्हणजे कार्यकर्ते नसतात आणि व्हायरल पोस्ट म्हणजे जनआंदोलन नसते. वास्तविक बदल घडवून आणण्यासाठी विचार, नेतृत्व, सातत्य आणि जनविश्वास यांची आवश्यकता असते. आजच्या मीडियाचा प्रभाव नाकारता येणार नाही. परंतु त्याच्या मर्यादाही ओळखाव्या लागतील. आभासी जगात निर्माण झालेली लोकप्रियता क्षणिक असू शकते, परंतु समाजातील वास्तव प्रश्न कायम असतात. त्यामुळे नागरिकांनी, विशेषतः तरुणांनी, कोणत्याही नवीन चळवळीचा किंवा मोहिमेचा विचार करताना भावनाप्रधान होण्यापेक्षा विवेकाला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. कॉक्रोच जनता पार्टीची हवा ओसरली असेल, आंदोलन अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी झाले नसेल, परंतु सोशल मीडियाच्या माध्यमातून नव्या स्वरूपात अशा प्रयोगांची पुनरावृत्ती होत राहणार आहे. म्हणूनच समाजाने व्यक्ती किंवा संघटनेपेक्षा विचार, कार्यक्रम आणि कृती यांचे मूल्यमापन करावे. कारण लोकशाहीचे खरे बळ हे व्हायरल ट्रेंड्समध्ये नसून जागरूक आणि विवेकी नागरिकांमध्ये असते. संजयसिंह ठाकूर, नक्षलविषयक अभ्यासक, नागपूर (‘प्रासंगिक’, लोकशाही वार्ता, १२ जून २०२६) संपादकीय टीप: जंतर-मंतर येथील आंदोलनाच्या प्रतिसादाबद्दलचे विधान लेखकाचे निरीक्षण आहे. प्रकाशित करण्यापूर्वी तारीख, उपस्थिती आणि इतर तपशील स्वतंत्र वृत्तस्रोतांतून पडताळून घ्या.